امانت
بخش پنجم: امانت، مسئولیت الهی در برابر آفرینش
نویسنده: وارثه عزیزی و فاطمه کریم
واژه الأمانة (al-amānah) از ریشه عربی «ا-م-ن» (alif-mīm-nūn) گرفته شده است؛ ریشه‌ای که مفاهیمی همچون اعتماد، امنیت، ایمنی و وفاداری را دربرمی‌گیرد. واژگانی مانند ایمان (īmān) به معنای ایمان، امین (amīn) به معنای قابل اعتماد و أمن (amn) به معنای صلح و امنیت نیز از همین ریشه گرفته شده‌اند.
در فرهنگ‌های لغت کلاسیک عربی، مانند لسان العرب اثر ابن منظور، امانت (amānah) به معنای قابل اعتماد بودن تعریف شده است؛ یعنی برخورداری از ویژگی اعتمادپذیری و وفاداری در انجام تعهدات. همچنین، این واژه به چیزی اطلاق می‌شود که به فرد سپرده شده است—خواه یک شیء، وظیفه یا مسئولیتی که با انتظار حفاظت از آن یا انجام صحیح آن به کسی واگذار شده باشد. امانت همچنین بیانگر مسئولیت اخلاقی است؛ یعنی عهد یا پیمانی که مستلزم صداقت و درستکاری است.
این واژه متضمن نوعی رابطه متقابل است: کسی که امانتی را می‌سپارد (mu’tamin) انتظار دارد شخص امین (amīn) آن تعهد را با صداقت و درستکاری به انجام رساند.
در سوره احزاب (۳۳:۷۲)، واژه الأمانة (al-amānah) یک اسم مفرد مؤنث است که با حرف تعریف «الـ» آمده و به امانتی مشخص و دارای اهمیت ویژه اشاره می‌کند. جایگاه این واژه در آیه نشان می‌دهد که سخن از نوعی مسئولیت الهی و جهان‌شمول است که از امانت‌های معمول و روزمره متمایز است.
فعلی که در این آیه درباره انسان به کار رفته است، یعنی حَمَلَت (ḥamalat؛ بر دوش گرفتن/حمل کردن)، بر نوعی پذیرش فعال و اختیاری دلالت دارد و در مقابلِ امتناع مخلوقات غیرانسانی با افعالی همچون أَبَيْنَ (abā؛ امتناع کردند) و أَشْفَقْنَ (ashfaqa؛ هراس داشتند) قرار می‌گیرد. این تقابل، سنگینی امانت و میزان عاملیت و مسئولیت اخلاقی لازم برای پذیرش آن را برجسته می‌کند.
امانت حامل مفاهیمی چون وظیفه، عهد و پاسخ‌گویی است. بنابراین، صرفاً یک شیء مادی نیست، بلکه نوعی تعهد معنوی و اخلاقی محسوب می‌شود. ارتباط ریشه‌شناختی این واژه با ایمان (īmān) نیز نشان می‌دهد که الأمانة پیوندی ذاتی با ایمان به خداوند دارد؛ زیرا تحقق و ادای این امانت مستلزم ایمان و اطاعت است.
افزون بر این، عالمان اسلامی در آثار تفسیری خود، برداشت‌های گوناگون اما مکملی از مفهوم الأمانة ارائه کرده‌اند که ماهیت چندلایه این مفهوم را نشان می‌دهد. برای نمونه، برخی از تفسیرهای مهم کلاسیک و معاصر درباره آیه ۷۲ سوره احزاب عبارت‌اند از:
بر اساس تفسیر ابن کثیر (جلد ۶، ص. ۴۳۱)، الأمانة عبارت است از مسئولیت جامع هدایت الهی که اطاعت از فرمان‌های خداوند، پایبندی به قرآن و انجام تعهدات اخلاقی و شرعی را دربرمی‌گیرد؛ از جمله نماز، زکات و برپایی عدالت.
بنابراین، امانت شامل موارد زیر است:
وظایف دینی: ارکان پنج‌گانه اسلام و سایر تکالیف شرعی.
درستی و سلامت اخلاقی: صداقت، عدالت و امانت‌داری در تعامل با دیگران؛ چنان‌که در سوره بقره (۲:۲۸۳) آمده است: «اگر یکی از شما دیگری را امین قرار دهد، پس آن‌کس که امانت به او سپرده شده است باید امانت خود را ادا کند.»
اراده آزاد: توانایی انتخاب میان اطاعت و نافرمانی؛ قابلیتی که—بر اساس این تفسیر—مخلوقات غیرانسانی، یعنی آسمان‌ها، زمین و کوه‌ها، از آن برخوردار نبودند.
ازاین‌رو، امتناع دیگر مخلوقات را می‌توان بازتاب ترس آنان از ناتوانی در برآوردن الزامات این امانت دانست؛ به‌ویژه با توجه به پیامد و خطر مجازات الهی.
پذیرش امانت از سوی انسان (insān)، که در اینجا با هدایت پیامبر محمد ﷺ همراه شده است، ظرفیت و توان بالقوه انسان را نشان می‌دهد؛ هرچند این ظرفیت بدون هدایت می‌تواند با گرایش انسان به ستمگری و نادانی همراه شود.
در این چارچوب، واژه انسان (insān) که از نظر مفهومی جنسیت‌خنثی است، زنان را نیز در بر می‌گیرد؛ بنابراین زنان نیز در حفظ و تحقق امانت الهی، از جمله از طریق کسب و به‌کارگیری دانش، مشارکت دارند.
در ذیل آیه ۷۲ سوره احزاب، تفسیر طبری (جلد ۱۹، صص. ۱۹۶–۲۰۵) بیان می‌کند که مفسران درباره معنای «امانت» دیدگاه‌های متفاوتی دارند، اما یکی از برداشت‌های رایج آن است که خداوند تکالیف و فرمان‌های الهی را که از آنها با عنوان «امانت» یاد شده است، بر آسمان‌ها، زمین و کوه‌ها عرضه کرد. اگر آنها این تکالیف را به انجام می‌رساندند، پاداش دریافت می‌کردند و اگر در انجام آنها کوتاهی می‌کردند، با مجازات مواجه می‌شدند.
بااین‌حال، این موجودات از پذیرش آن امتناع کردند؛ زیرا در برابر عظمت شریعت و فرمان الهی خضوع داشتند و از ناتوانی در انجام این مسئولیت بیمناک بودند. حضرت آدم امانت را پذیرفت و در نتیجه، مسئولیت آن را بر عهده گرفت و از این جهت «ستمگر و نادان» توصیف شد؛ به این معنا که در انجام این مسئولیت دچار خطا شد.
بر اساس این تفسیر، امانت یک مسئولیت جهان‌شمول است که تمامی تکالیف دینی و وظایف انسان در قبال دیگران را دربرمی‌گیرد. این تفاسیر نشان می‌دهند که مردان و زنان در برابر خداوند، در انجام وظایف و تکالیف دینی خود به یک اندازه مسئول و پاسخ‌گو هستند و جنسیت یا تفاوت‌های جسمانی، این مسئولیت الهی را تغییر نمی‌دهد.
به همین ترتیب، تفسیر طبری (جلد ۹، ص. ۲۸۸) بیان می‌کند که الأمانة به پیمان توحید و مسئولیت پیروی از شریعت الهی اشاره دارد؛ پیمانی که در عهد ازلی، همان‌گونه که در سوره اعراف (۷:۱۷۲) آمده، برقرار شده است:
«آیا من پروردگار شما نیستم؟ گفتند: آری، گواهی می‌دهیم.»
این امانت همچنین شامل موارد زیر است:
مسئولیت عقلانی و معرفتی: درک هدایت الهی و به‌کارگیری آن در زندگی.
پاسخ‌گویی اخلاقی: رفتار عادلانه؛ زیرا ستمگری (ẓalūman) از کوتاهی در ادای امانت ناشی می‌شود.
رسالت پیامبرانه: قلب پیامبر ﷺ، که بر اساس صحیح مسلم (۱:۳۱۴) پاک و آماده شده بود، به‌طور ویژه برای دریافت وحی قرآن آمادگی داشت.
ازاین‌رو، مخلوقات غیرانسانی، که فاقد اراده آزاد بودند، از ناتوانی در برآوردن الزامات اخلاقی امانت بیم داشتند؛ زیرا نقش آنان، تسلیم و اطاعت مقرر و از پیش تعیین‌شده در برابر خداوند است (سوره رعد، ۱۳:۱۵).
زنان نیز، به‌عنوان انسان (insān)، در این پیمان و مسئولیت الهی سهیم‌اند؛ چنان‌که در سوره توبه (۹:۷۱) آمده است که مردان مؤمن و زنان مؤمن، ولیّ و یاور یکدیگرند و به کار نیک فرمان می‌دهند و از کار بد بازمی‌دارند. انجام چنین مسئولیتی، به‌طور طبیعی، مستلزم برخورداری از دانش و آگاهی است.
در ذیل آیه ۷۲ سوره احزاب، تفسیر طبری (جلد ۱۹، صص. ۱۹۶–۲۰۵) بیان می‌کند که مفسران درباره معنای «امانت» دیدگاه‌های متفاوتی دارند، اما یکی از برداشت‌های رایج آن است که خداوند تکالیف و فرمان‌های الهی را که از آنها با عنوان «امانت» یاد شده است، بر آسمان‌ها، زمین و کوه‌ها عرضه کرد. اگر آنها این تکالیف را به انجام می‌رساندند، پاداش دریافت می‌کردند و اگر در انجام آنها کوتاهی می‌کردند، با مجازات مواجه می‌شدند.
بااین‌حال، این موجودات از پذیرش آن امتناع کردند؛ زیرا در برابر عظمت شریعت و فرمان الهی خضوع داشتند و از ناتوانی در انجام این مسئولیت بیمناک بودند. حضرت آدم امانت را پذیرفت و در نتیجه، مسئولیت آن را بر عهده گرفت و از این جهت «ستمگر و نادان» توصیف شد؛ به این معنا که در انجام این مسئولیت دچار خطا شد.
بر اساس این تفسیر، امانت یک مسئولیت جهان‌شمول است که تمامی تکالیف دینی و وظایف انسان در قبال دیگران را دربرمی‌گیرد. این تفاسیر نشان می‌دهند که مردان و زنان در برابر خداوند، در انجام وظایف و تکالیف دینی خود به یک اندازه مسئول و پاسخ‌گو هستند و جنسیت یا تفاوت‌های جسمانی، این مسئولیت الهی را تغییر نمی‌دهد.
تفسیر طبری (جلد ۹، ص. ۲۸۸)
به همین ترتیب، تفسیر طبری (جلد ۹، ص. ۲۸۸) بیان می‌کند که الأمانة به پیمان توحید و مسئولیت پیروی از شریعت الهی اشاره دارد؛ پیمانی که در عهد ازلی، همان‌گونه که در سوره اعراف (۷:۱۷۲) آمده، برقرار شده است:
«آیا من پروردگار شما نیستم؟ گفتند: آری، گواهی می‌دهیم.»
این امانت همچنین شامل موارد زیر است:
مسئولیت عقلانی و معرفتی: درک هدایت الهی و به‌کارگیری آن در زندگی.
پاسخ‌گویی اخلاقی: رفتار عادلانه؛ زیرا ستمگری (ẓalūman) از کوتاهی در ادای امانت ناشی می‌شود.
رسالت پیامبرانه: قلب پیامبر ﷺ، که بر اساس صحیح مسلم (۱:۳۱۴) پاک و آماده شده بود، به‌طور ویژه برای دریافت وحی قرآن آمادگی داشت.
ازاین‌رو، مخلوقات غیرانسانی، که فاقد اراده آزاد بودند، از ناتوانی در برآوردن الزامات اخلاقی امانت بیم داشتند؛ زیرا نقش آنان، تسلیم و اطاعت مقرر و از پیش تعیین‌شده در برابر خداوند است (سوره رعد، ۱۳:۱۵).
زنان نیز، به‌عنوان انسان (insān)، در این پیمان و مسئولیت الهی سهیم‌اند؛ چنان‌که در سوره توبه (۹:۷۱) آمده است که مردان مؤمن و زنان مؤمن، ولیّ و یاور یکدیگرند و به کار نیک فرمان می‌دهند و از کار بد بازمی‌دارند. انجام چنین مسئولیتی، به‌طور طبیعی، مستلزم برخورداری از دانش و آگاهی است.
تفسیر قرطبی (جلد ۱۳، ص. ۱۶۲)
از سوی دیگر، تفسیر قرطبی (جلد ۱۳، ص. ۱۶۲) بیان می‌کند که الأمانة عبارت است از امانتِ عاملیت عقلانی و مسئولیت‌پذیری انسانی که قرآن، شریعت و رفتار اخلاقی را نیز دربرمی‌گیرد. این امانت، آزمونی برای اراده آزاد انسان است و از همین طریق، انسان (insān) را از دیگر مخلوقات متمایز می‌کند.
تحقق این امانت مستلزم دانش است تا انسان بتواند بر صفت «نادانی» (jahūlan) غلبه کند؛ چنان‌که در سوره زمر (۳۹:۹) بر اهمیت دانش تأکید شده است. همچنین مستلزم عدالت است تا انسان از صفت «ستمگری» (ẓalūman) دوری کند؛ امری که با آیه ۵۸ سوره نساء هماهنگ است:
«خداوند به شما فرمان می‌دهد که امانت‌ها را به صاحبان آنها بازگردانید.»
پذیرش این امانت از سوی پیامبر ﷺ، که با استناد به صحیح بخاری (۶۰:۴۴۱) و اشاره به سنگینی و دشواری دریافت وحی مورد تأیید قرار گرفته است، نمونه‌ای از کامل‌ترین شکل امانت‌داری و مسئولیت‌پذیری به شمار می‌آید. همچنین زنانی همچون ام‌الدرداء با فعالیت علمی و تخصص خود در فقه، این امانت را به انجام رساندند.
ندای جهان‌شمول این آیه، آموزش زنان را برای حفظ و اجرای شریعت ضروری می‌سازد و محدودیت‌های فرهنگی‌ای را که مانع دسترسی زنان به دانش می‌شوند، به چالش می‌کشد.
بخش محوری آیه در اینجا آن است که انسان (insān) «ستمگر و نادان» (ẓalūman wa jahūlan) معرفی شده است. انسان امانت الهی را بدون داشتن دانش کافی بر عهده گرفته است و همین امر او را در معرض ستمگری و نادانی قرار داده است.
از سوی دیگر، خداوند پیش‌تر در قرآن فرموده است.
«و خداوند شما را از شکم مادرانتان بیرون آورد در حالی که چیزی نمی‌دانستید، و برای شما گوش و چشم‌ها و دل‌ها قرار داد، باشد که شکرگزار باشید.»
(سوره نحل، ۱۶:۷۸)
بنابراین، برای از میان بردن ویژگی‌های ستمگری و نادانی از انسان، که در آغاز چیزی نمی‌دانست، خداوند ابزارها و روش‌هایی برای کسب دانش در اختیار او قرار داده است. حرکت از «ندانستن» به «دانستن»، در واقع گذار از جهل به معرفت است. بنابراین، هر آنچه انسان می‌شنود، می‌بیند و دل و عقل او درباره آن می‌اندیشد، می‌تواند او را در مسیر کسب دانش و شناخت قرار دهد؛ زیرا خداوند می‌فرماید:
«و از هر سو روی آورید، همان‌جا روی خداست. همانا خداوند گشایشگر و داناست.»
(سوره بقره، ۲:۱۱۵)
خداوند همچنین درباره این فرایند شناخت و کشف حقیقت می‌فرماید:
«به‌زودی نشانه‌های خود را در افق‌ها و در وجود خودشان به آنان نشان خواهیم داد تا برای آنان روشن شود که او حق است.»
(سوره فصلت، ۴۱:۵۳)
بر این اساس، انسان با بهره‌گیری از ابزارهایی همچون شنیدن، دیدن و اندیشیدن، از وضعیت ناآگاهی اولیه به سوی شناخت و معرفت حرکت می‌کند؛ و همین فرایند کسب دانش است که ظرفیت انسان برای ادای امانت الهی را تقویت می‌کند.
اکنون باید این پرسش را مطرح کرد که پروردگار ما در کجای قرآن جنسیت را مطرح کرده است؟ یا زنان را از طلب دانش با استفاده از همان ابزارهایی که خودِ او در اختیار انسان قرار داده، جدا و مستثنا کرده است؟
اگر خداوند، یعنی پروردگارِ الأمانة، در زمینه حفظ و ادای این امانت میان مردان و زنان تبعیضی قائل نشده و اداره امور جهان را بر اساس همکاری مشترک و عدالت نسبت به هر دو امکان‌پذیر دانسته است، پس چه کسی این تصور را ایجاد کرده است که طلب دانش برای زنان ضروری نیست یا حتی جایز نیست؟
مگر پروردگار ما نمی‌فرماید:
«و مردان مؤمن و زنان مؤمن، دوستان و یاوران یکدیگرند؛ به کار شایسته فرمان می‌دهند و از کار ناپسند بازمی‌دارند.»
(سوره توبه، ۹:۷۱)
قرآن به‌صراحت مسلمانان را به نوعی همکاری مشترک میان مردان و زنان برای پیش بردن مسیر اسلام به سوی آینده متوجه می‌سازد؛ بااین‌حال، مردسالاری همچنان این همکاری را با انکار حقوق زنان به بیراهه می‌کشاند.
اما زنان چگونه می‌توانند جامعه را از انجام کار نادرست بازدارند و به انجام کار درست یاری کنند، اگر خودشان از دانش و آگاهی لازم برخوردار نباشند؟
آیا فرمان الهی این نیست که:
«این راه من است؛ با بصیرت و بینش (baṣīrah) به سوی خدا دعوت می‌کنم.»
(سوره یوسف، ۱۲:۱۰۸)
بدون بصیرتی که از دانش عمیق حاصل می‌شود، دعوت مردم به سوی خدا یا شناخت و یافتن نشانه‌های خداوند در هر آنچه می‌بینیم، ممکن نیست.
بحث پیشین به‌روشنی نشان می‌دهد که خداوند در زمینه مشارکت در مسئولیت امانت (amānah) هیچ تمایزی میان مردان و زنان قرار نداده است. بنابراین، پروردگار این مسئولیت را برای هر دو گروه به‌صورت مشترک قرار داده است؛ با تأکید بر اینکه تنها همکاری و مشارکت همراه با هدایت الهی می‌تواند آنان را در این مسیر به موفقیت برساند.
ازاین‌رو، باید پرده جهل و فرهنگ‌های محدودکننده کنار زده شود تا مسیر روشن و آشکارِ حرکت مشترک مردان و زنان به سوی آینده دیده شود.
دیدگاه‌ها
هنوز دیدگاهی ثبت نشده است. نخستین نفر باشید.