بخش ششم: امانت؛ آزمون عقل و مسئولیت

نویسنده: وارثه عزیزی و فاطمه کریم

درباره مقدمه دوم: ناتوانی موجودات غیرانسان در برخورداری از ظرفیت عقلانی لازم برای پذیرش امانت، و اینکه امتناع آنان ناشی از ترس از ناتوانی در ادای آن بود.

 امتناع آسمان‌ها، زمین و کوه‌ها از بر عهده گرفتن الأمانة (al-amānah) ریشه در نداشتن اراده آزاد، عاملیت عقلانی و ظرفیت لازم برای تحمل الزامات اخلاقی و معرفتی این امانت داشت. منابع اسلامی، از جمله آیات قرآن، احادیث و تفاسیر، این مسئله را تبیین کرده‌اند و تأکید دارند که دانش برای انسان (insān) ضرورتی اساسی است تا بتواند در انجام مسئولیتی که دیگر آفریده‌ها از پذیرش آن ناتوان بودند، موفق شود.

آیه ۱۵ سوره رعد، «و هر آنچه در آسمان‌ها و زمین است، خواه ناخواه، برای خدا سجده می‌کند»، بیانگر آن است که موجودات غیرانسانی تحت قوانین ثابت و از پیش مقرر الهی عمل می‌کنند و بدون برخورداری از اختیار، در برابر اراده خداوند تسلیم‌اند. امتناع آنان از پذیرش الأمانة (al-amānah) در آیه ۷۲ سوره احزاب نیز بازتاب همین فقدان اراده آزاد است؛ زیرا پذیرش امانت مستلزم پذیرش داوطلبانه و برخورداری از مسئولیت‌پذیری اخلاقی است.

 دانش به انسان (insān) امکان می‌دهد که از اختیار و اراده آزاد خود به‌صورت عقلانی بهره بگیرد و از این طریق، میان انسان و آسمان‌ها و زمین تمایز ایجاد می‌شود. آیه ۹ سوره زمر ــ «آیا کسانی که می‌دانند با کسانی که نمی‌دانند برابرند؟» ــ بر اهمیت دانش در انجام الزامات امانت تأکید می‌کند؛ الزاماتى که موجودات غیرانسانی قادر به بر عهده گرفتن آن نبودند.

 آیات ۴ و ۵ سوره زلزال می‌فرماید: «در آن روز، زمین اخبار خود را بازگو می‌کند؛ زیرا پروردگارت به آن وحی کرده است.» نقش زمین در اینجا آن است که به فرمان الهی بر اعمال انسان‌ها گواهی دهد، نه اینکه به‌صورت مستقل و خودمختار عمل کند. مفهوم «اشفاق» (ashfaq) یا «بیم و هراس» در آیه ۷۲ سوره احزاب نیز نشان‌دهنده آن است که موجودات غیرانسانی به ناتوانی خود در تحمل مسئولیت و پاسخ‌گویی ناشی از این امانت آگاه بودند؛ مسئولیتی که پایبندی به هدایت الهی، از جمله قرآن، را نیز دربرمی‌گیرد.

 دانش، انسان (insān) را برای مواجهه با مسئولیت و پاسخ‌گویی توانمند می‌سازد؛ چنان‌که آیه ۸۹ سوره نحل، قرآن را «بیانگر و روشنگر هر چیزی» توصیف می‌کند. بدون دانش، انسان در معرض آن قرار می‌گیرد که مصداق «ظَلُومًا جَهُولًا»، یعنی «بسیار ستمگر و بسیار نادان»، باشد و در انجام امانت شکست بخورد؛ در حالی که موجودات غیرانسانی با احتیاط و دوراندیشی از پذیرش آن خودداری کردند.

 آیه ۱۹ سوره انبیاء می‌فرماید: «و هر آنچه در آسمان‌ها و زمین است از آنِ اوست، و کسانی که نزد اویند از عبادت او سر باز نمی‌زنند و تکبر نمی‌ورزند و خسته نمی‌شوند.» موجودات غیرانسانی برای ایفای نقش‌های مشخصی آفریده شده‌اند؛ برای مثال، آسمان‌ها نقش پوشش و سایبان را دارند و کوه‌ها در نظام آفرینش نقش استحکام‌بخشی و تثبیت‌کنندگی ایفا می‌کنند. ازاین‌رو، آنان از انعطاف و تنوع لازم برای بر عهده گرفتن مسئولیتی پویا و مستمر مانند الأمانة برخوردار نیستند.

 امتناع آنان بازتاب همین ماهیت ثابت و ازپیش‌تعیین‌شده آنان است، در حالی که insān از قابلیت سازگاری و انطباق برخوردار است. عقل انسان که از طریق کسب دانش پرورش می‌یابد، به او امکان می‌دهد خود را با الزامات امانت سازگار کند. آیات ۱ تا ۵ سوره علق ــ «بخوان... همان که با قلم آموخت» ــ نیز بر اهمیت یادگیری و کسب دانش برای غلبه بر محدودیت‌ها و حرکت انسان در مسیر کمال تأکید می‌کند.

 افزون بر این، در تفسیر ابن‌کثیر (جلد ۶، ص. ۴۳۱)، ابوالفداء اسماعیل بن عمر بن کثیر دمشقی علت امتناع از پذیرش امانت را توضیح می‌دهد. آسمان‌ها، زمین و کوه‌ها به دلیل بیم از ناتوانی در برآوردن الزامات الأمانة ــ یعنی اطاعت، برقراری عدالت و پایبندی به قرآن ــ از پذیرفتن آن خودداری کردند. نقش‌های ثابت و ازپیش‌تعیین‌شده آنان، چنان‌که در آیه ۱۵ سوره رعد بیان شده است، امکان برخورداری از عاملیت اخلاقی را از آنان سلب می‌کند؛ امری که در مورد insān به دلیل برخورداری از اراده آزاد متفاوت است.

پذیرش امانت از سوی insān، که با هدایت پیامبر صورت گرفت، مستلزم برخورداری از دانش است تا انسان از افتادن در وضعیت «بسیار ستمگر و بسیار نادان» پرهیز کند. آیه ۱۱ سوره مجادله نیز جایگاه اهل دانش را ارتقا می‌دهد؛ از جمله زنانی همچون عایشه که با آموزش و انتقال احادیث، در ادای این امانت مشارکت داشتند.

 تفسیر طبری نیز بیان می‌کند که موجودات غیرانسانی به ناتوانی خود از تحمل بار عقلانی و اخلاقی الأمانة واقف بودند؛ امانتی که عهد توحید (tawḥīd)، یعنی پیمان الهی، را نیز دربرمی‌گیرد (سوره اعراف، ۷:۱۷۲). ترس آنان از این ناشی می‌شد که در صورت عمل نکردن به الزامات این امانت، در معرض مجازات الهی قرار گیرند.

 در مقابل، ظرفیت عقلانی insān که از طریق کسب و پرورش دانش شکل می‌گیرد، او را قادر می‌سازد تا بر توحید و شریعت پایبند بماند. زنان نیز به‌عنوان insān در این مسئولیت سهیم‌اند؛ چنان‌که آیه ۷۱ سوره توبه نقش آنان را در امر به معروف و نهی از منکر تصریح می‌کند، و انجام چنین مسئولیتی مستلزم برخورداری از آموزش و دانش است.

 این دیدگاه همچنین با تفسیر قرطبی پشتیبانی می‌شود. الزامات اخلاقی و حقوقی امانت ــ برای مثال، فرمان الهی در آیه ۵۸ سوره نساء درباره بازگرداندن امانت‌ها به صاحبانشان ــ نیازمند مشارکت و درگیری عقلانی و آگاهانه است؛ ظرفیتی که موجودات غیرانسانی از آن برخوردار نیستند. امتناع آنان بازتاب نقش‌های محدود و جبرگونه‌ای است که برای آنان در نظام آفرینش تعیین شده است. در مقابل، دانش می‌تواند بر ماهیت «نادان» انسان غلبه کند؛ چنان‌که آیه ۱۲ سوره اسراء از ارائه «توضیحی روشن و آشکار» سخن می‌گوید.

 بنابراین، امتناع آسمان‌ها، زمین و کوه‌ها از بر عهده گرفتن الأمانة (al-amānah) بر فقدان اراده آزاد، عاملیت عقلانی و مسئولیت‌پذیری اخلاقی آنان تأکید می‌کند؛ ویژگی‌هایی که از عناصر اساسی و تعریف‌کننده وضعیت انسانی به شمار می‌روند. در حالی که این موجودات غیرانسانی نقش‌های خود را در چارچوب تسلیم ثابت و ازپیش‌تعیین‌شده در برابر فرمان الهی انجام می‌دهند، با دوراندیشی از پذیرش مسئولیتی خودداری کردند که مستلزم انتخاب آگاهانه، استدلال اخلاقی و برخورداری از ظرفیت خطا و اصلاح است.

در مقابل، insān که از عقل و اراده آزاد برخوردار شده است، این امانت را پذیرفت. ازاین‌رو، دانش نه‌تنها یکی از ویژگی‌های متمایزکننده انسان، بلکه یک امر و الزام الهی برای تحقق الزامات الأمانة است. آیات قرآن و تفاسیر کلاسیک نشان می‌دهند که انسان تنها از طریق کسب و به‌کارگیری دانش ــ اعم از دانش معنوی، اخلاقی و عقلانی ــ می‌تواند با چالش این مسئولیت مقدس مواجه شود.

این امانت مستلزم پایبندی به توحید (tawḥīd)، برپایی عدالت و تجسم و تحقق هدایت الهی در زندگی است؛ اموری که همگی به موجودی پویا، یادگیرنده و اهل تأمل نیاز دارند. بنابراین، موفقیت insān در بر عهده گرفتن الأمانة در گرو پذیرش دانش به‌عنوان وسیله‌ای برای فراتر رفتن از جهل و بی‌عدالتی است؛ و بدین‌سان انسان نقشی را بر عهده می‌گیرد که حتی بزرگ‌ترین آفریده‌های هستی از پذیرش آن خودداری کردند.